2026
Het Nieuwe Archief
Onlangs schreef een AI dat inheemse kennis 'verrassend diepgaand bleek.' Verrassend voor wie? Ik confronteerde het model. Het gaf toe: ik ben getraind op een corpus dat westers is, geschreven door wie de pen vasthield. Wat oraal werd doorgegeven, wat in relatie tot land en gemeenschap leefde, zit er nauwelijks in. Niet door kwade opzet — door overerving. Overerving van wat precies?
Het koloniale archief was geen neutrale verzameling documenten. Het was een instrument. Het registreerde wat de kolonisator nodig had om te besturen, te bezitten, te belasten en te rechtvaardigen. Inheemse volkeren werden beschreven als studieobject. Tot slaaf gemaakte mensen werden geregistreerd als bezit — niet hun namen, niet hun talen, niet hun voorouders. Niet de gemeenschappen die zij bouwden, niet de vrijheid die zij voor elkaar kochten. Niet omdat dat onbekend was. Maar omdat het registreren ervan de orde zou hebben ondermijnd die het archief in stand hield. Wat buiten het archief viel, viel uit de geschiedenis.
En nu bouwen we de volgende laag. AI-systemen worden getraind op datzelfde geschreven fundament, aangevuld met alles wat sindsdien online gezet is door wie toegang had tot publiceren. Wat ontbrak in het archief, ontbreekt in de trainingsdata. Niet als gat dat opvalt — als stille standaard.
En zo klinkt AI nu, net als het archief vroeger, neutraal. Als de bron. "Vraag het maar aan ChatGPT" heeft dezelfde autoriteit gekregen die "het staat in het archief" ooit had. Met hetzelfde effect: wie buiten de data viel, valt straks buiten de werkelijkheid waarin beslissingen genomen worden.
Het verontrustende is niet dat AI fouten maakt. Het verontrustende is dat AI klinkt alsof zij niemand is, terwijl zij iemand is.
En dat is geen technisch probleem dat techbedrijven gaan oplossen. Het is een werkelijkheid die we collectief aan het normaliseren zijn. AI wordt aangeschaft, ingebouwd, geciteerd — vaak voordat de vraag is gesteld wiens stem erin zit, en wiens stem ontbreekt. Niet omdat die vraag onbelangrijk is. Maar omdat het tempo waarin we deze technologie omarmen de tijd voor zulke vragen niet meer lijkt te bieden.
Het verontrustende is niet dat AI fouten maakt. Het verontrustende is dat AI klinkt alsof zij niemand is, terwijl zij iemand is. Met een geschiedenis. Met een wereldbeeld. Met grote gaten die zichzelf niet kunnen melden.
We gebruiken AI al. We bouwen haar in, in beleid, in zorg, in onderwijs, in rechtspraak. De vraag is of we het ons kunnen veroorloven dat opnieuw te doen zonder dat de stemmen die uit het vorige archief werden weggelaten, dit keer wél aan tafel zitten. De vraag is niet of het patroon zich herhaalt. De vraag is of we het op tijd zien — en willen zien.